Oleh : Zalia Amanda Binti Abd Mutalib

Kadang-kadang, inovasi alam sekitar tidak perlu bermula dengan teknologi yang terlalu rumit. Ia tidak semestinya memerlukan satelit, dron, kecerdasan buatan atau sistem yang terlalu mahal sehingga jauh daripada kehidupan rakyat biasa.

Ada kalanya, perubahan besar bermula daripada perkara yang sangat kecil.

Sebiji botol plastik.

Setin minuman.

Dan sebuah mesin yang mengajar manusia bahawa sampah sebenarnya masih mempunyai nilai.

Semasa lawatan akademik saya ke Ireland, saya berpeluang melihat dan mengalami sendiri satu sistem yang pada pandangan saya sangat praktikal, mudah difahami dan amat berkesan untuk mendidik masyarakat tentang kitar semula. Sistem itu dikenali sebagai Deposit Return Scheme, atau dalam bentuk yang lebih dekat dengan pengguna, melalui penggunaan Reverse Vending Machine.

Konsepnya mudah. Apabila pengguna membeli minuman dalam botol plastik atau tin aluminium, mereka membayar sedikit deposit tambahan. Deposit itu bukan cukai. Ia bukan caj yang hilang begitu sahaja. Ia seperti wang amanah kecil yang akan dipulangkan semula apabila botol atau tin kosong itu dikembalikan ke mesin pulangan.

Apabila saya sendiri menggunakan mesin tersebut di Ireland, prosesnya sangat mudah. Botol dimasukkan satu persatu ke dalam mesin. Mesin membaca label, mengenal pasti bekas minuman yang layak, mengira jumlah deposit, lalu mengeluarkan resit atau baucar. Baucar itu kemudian boleh ditebus semula di kedai.

Di situlah saya melihat kekuatan sebenar sistem ini.

Ia bukan sekadar menyuruh rakyat menjaga alam sekitar.

Ia memberi sebab untuk mereka bertindak.

Ia bukan sekadar kempen kesedaran.

Ia menjadikan kesedaran itu sesuatu yang boleh disentuh, boleh dikira dan boleh dirasa manfaatnya.

Ireland melancarkan sistem ini pada tahun 2024. Menurut laporan Re-turn 2024, kadar kitar semula bagi botol plastik serta tin aluminium dan keluli meningkat daripada 49 peratus kepada 91 peratus selepas sistem deposit ini diperkenalkan. Ini satu lonjakan yang sangat besar dalam tempoh yang singkat.

Angka ini membuktikan satu perkara penting iaitu manusia akan berubah apabila sistemnya betul.

Selama ini, banyak negara termasuk Malaysia terlalu bergantung kepada kempen nasihat. Kita gantung poster, buat program kesedaran, anjur gotong-royong, lancar slogan hijau dan sebut tentang kelestarian. Semua itu penting, tetapi tidak cukup. Kesedaran tanpa sistem akhirnya hanya menjadi ucapan. Nasihat tanpa insentif sering hilang selepas majlis selesai.

Reverse Vending Machine mengubah pendekatan itu. Ia menjadikan kitar semula sebagai satu tabiat harian. Rakyat tidak perlu menunggu program khas. Mereka tidak perlu mencari pusat kitar semula yang jauh. Mereka hanya perlu membawa botol atau tin kosong ke mesin yang disediakan di lokasi strategik.

Inilah inovasi yang pada pandangan saya sangat sesuai dibawa ke Malaysia.

Bayangkan jika mesin ini diletakkan di stesen LRT, MRT, KTM, terminal bas, universiti, sekolah, masjid besar, stadium, pusat beli-belah, kawasan pelancongan, pulau peranginan dan kawasan Rehat dan Rawat PLUS. Setiap hari, ribuan manusia melalui kawasan ini. Setiap hari juga, ribuan botol dan tin digunakan lalu dibuang.

Jika sistem deposit ini diperkenalkan, botol yang biasanya berakhir di longkang, sungai, pantai atau tapak pelupusan sampah boleh masuk semula ke dalam rantaian kitar semula. Sampah jalanan boleh dikurangkan. Sungai boleh menjadi lebih bersih. Kos pembersihan PBT boleh diringankan. Industri kitar semula pula mendapat bahan yang lebih bersih dan lebih bernilai.

Untuk Malaysia, sistem ini juga boleh disambungkan dengan konsep Extended Producer Responsibility atau EPR. Maksudnya, syarikat yang menghasilkan atau menjual produk dalam botol dan tin perlu turut bertanggungjawab terhadap pembungkusan yang mereka lepaskan ke pasaran. Mereka tidak boleh hanya menjual minuman, mengaut keuntungan, kemudian menyerahkan sepenuhnya masalah sampah kepada rakyat dan kerajaan.

Dalam dunia ESG, ini sangat penting. Alam sekitar tidak boleh dijaga hanya di hujung paip. Tanggungjawab perlu bermula sejak produk direka, dijual, digunakan dan akhirnya dikitar semula. Syarikat minuman, pasar raya, pengendali mesin, PBT dan kerajaan boleh membentuk satu ekosistem baharu yang lebih adil dan lebih mampan.

Dari sudut ESG, keberkesanan sistem ini juga mudah diukur. Antara indikator yang boleh digunakan ialah kadar pulangan botol dan tin, jumlah berat plastik dan aluminium yang dikitar semula, pengurangan sampah jalanan, jumlah deposit yang dipulangkan kepada rakyat, serta pengurangan sisa yang dihantar ke tapak pelupusan.

Inilah kelebihan inovasi ini. Ia bukan sekadar kelihatan baik dalam laporan kelestarian. Ia boleh dibuktikan dengan data.

Namun, pelaksanaannya di Malaysia perlu dibuat secara bijak. Mesin mesti diletakkan di lokasi yang mudah dicapai. Sistem bayaran deposit mesti jelas. Rakyat perlu tahu bekas mana yang boleh dipulangkan. Mesin perlu diselenggara dengan baik. Jangan sampai ia rosak, penuh, lambat diproses atau menyusahkan pengguna.

Jika pengalaman pengguna buruk, rakyat akan cepat hilang minat. Tetapi jika pengalaman itu mudah, pantas dan memberi pulangan, sistem ini boleh menjadi budaya baharu.

Saya percaya Malaysia sudah bersedia untuk inovasi seperti ini. Rakyat Malaysia sebenarnya bukan tidak mahu menjaga alam sekitar. Dalam banyak keadaan, sistem yang tersedia belum cukup membantu mereka untuk berbuat demikian. Kita sering menyalahkan sikap masyarakat, tetapi kadang-kadang kita lupa bahawa sikap juga dibentuk oleh sistem.

Ireland menunjukkan bahawa apabila sistem deposit diwujudkan, rakyat mula memulangkan botol dan tin. Bukan semua kerana mereka tiba-tiba menjadi aktivis alam sekitar. Sebahagiannya kerana sistem itu mudah, jelas dan memberi manfaat terus kepada pengguna.

Itulah pelajaran penting untuk Malaysia.

Kita tidak boleh lagi melihat botol plastik dan tin aluminium sebagai sampah semata-mata. Ia ialah sumber. Ia ialah bahan mentah. Ia ialah peluang ekonomi kitaran. Ia juga ialah ujian kepada sejauh mana kita benar-benar serius mahu menjaga alam sekitar.

Reverse Vending Machine mungkin kelihatan seperti mesin biasa. Tetapi jika dilaksanakan dengan betul, ia boleh menjadi mesin yang memulangkan lebih daripada deposit.

Ia memulangkan nilai kepada bahan yang dibuang.

Ia memulangkan disiplin kepada pengguna.

Ia memulangkan tanggungjawab kepada pengeluar.

Dan yang paling penting, ia memulangkan harapan bahawa Malaysia juga mampu membina budaya kitar semula yang lebih matang, moden dan berkesan.

Alam sekitar tidak akan berubah hanya kerana kita bercakap tentangnya.

Ia berubah apabila sistem dibina untuk menyokong perubahan itu.

Ireland telah membuktikannya.

Kini, mungkin sudah tiba masanya Malaysia mencubanya.

Zalia Amanda Abd Mutalib merupakan pencinta alam sekitar dan pengamal ESG (Environmental, Social & Governance) bebas